દર વર્ષે મે મહિનાના અંતમાં અને જૂનની શરૂઆતમાં સમગ્ર ઉત્તર અને મધ્ય ભારતમાં સૂર્યનારાયણ કોપાયમાન થાય છે અને તાપમાન ૪૫ થી ૪૮ ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી પહોંચી જાય છે. સામાન્ય લોકોને આ અચાનક આવેલી આફત લાગે છે, પરંતુ વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો દર્શાવે છે કે આ તીવ્ર ગરમી પાછળ ચોક્કસ ખગોળીય, મોસમી અને ભૌગોલિક પરિબળો જવાબદાર છે.

પૃથ્વીનો ઝુકાવ અને સૂર્યની સ્થિતિ

બ્રહ્માંડમાં પૃથ્વી પોતાની ધરી પર 23.5∘ ના ઝુકાવ સાથે સૂર્યની પરિક્રમા કરે છે. મે અને જૂન મહિના દરમિયાન, પૃથ્વીના આ ઝુકાવને કારણે ઉત્તરીય ગોળાર્ધ (જ્યાં ભારત આવેલું છે) સૂર્યની બિલકુલ સામે આવી જાય છે અને સૂર્ય બરાબર કર્કવૃત્તની ઉપર હોય છે. આ ભૌગોલિક સ્થિતિને કારણે સૂર્યના કિરણો ભારતના મેદાની વિસ્તારો પર સીધા એટલે કે આશરે 90∘ ના ખૂણે પડે છે. પરિણામે, જમીનને પ્રતિ ચોરસ મીટર મહત્તમ સૌર ઉર્જા મળે છે, દિવસો લાંબા થાય છે અને રાત ટૂંકી બને છે, જેથી પૃથ્વી ખૂબ ઝડપથી ગરમ થાય છે. NASA અને ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) આ ગાળાને 'પ્રી-મોન્સુન મેક્સિમમ હીટ પિરિયડ' તરીકે ઓળખે છે.

ગરમી વધારતા સ્થાનિક પરિબળો

માર્ચ અને એપ્રિલ પછી વરસાદ ન થવાને કારણે જમીનની માટી એકદમ સૂકી થઈ જાય છે, જે ગરમીને વધુ પ્રમાણમાં શોષી લે છે. આ સાથે જ વનસ્પતિ સુકાઈ જતાં બાષ્પીભવન ઘટી જાય છે અને રાજસ્થાન તેમજ પાકિસ્તાન તરફથી આવતા સૂકા પશ્ચિમી પવનો (લૂ) ગરમીમાં ઘી હોમવાનું કામ કરે છે. ભારત-ગંગાના મેદાનો ત્રણ તરફથી પર્વતોથી ઘેરાયેલા હોવાથી ગરમ હવા બહાર નીકળી શકતી નથી અને અહીં જ ફસાઈ રહે છે.

અસહ્ય ભેજ અને ગ્લોબલ વોર્મિંગનો ખતરો

મે મહિનાના અંતમાં જ્યારે બંગાળની ખાડી અને અરબી સમુદ્રમાંથી ચોમાસાના ભેજવાળા પવનો ઉત્તર ભારત તરફ આગળ વધે છે, ત્યારે હવામાં ભેજનું પ્રમાણ અચાનક વધી જાય છે. પરંતુ વરસાદ ન પડવાને કારણે હાઈ તાપમાન અને હાઈ ભેજ મળીને 'હીટ ઇન્ડેક્સ' (બફારો) વધારે છે. તાજેતરના વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો (2020-2025) ચેતવણી આપે છે કે ક્લાયમેટ ચેન્જ અને કોંક્રિટના શહેરોની 'અર્બન હીટ આઇલેન્ડ ઇફેક્ટ'ને કારણે ભારતમાં હીટવેવની તીવ્રતા ૨ થી ૩ ગણી વધી ગઈ છે. જો ગ્લોબલ વોર્મિંગ પર કાબૂ નહીં મેળવાય, તો ભવિષ્યમાં ૫૦ ડિગ્રી જેટલી આકરી ગરમી સામાન્ય બની જશે.